Những biện pháp trừng phạt quá khắc nghiệt với người di cư tại Hàn Quốc

Vì sao chỉ một lỗi cư trú quá hạn lại khiến người di cư đối mặt với truy quét, giam giữ và trục xuất? Câu chuyện từ thực tế các chiến dịch kiểm soát xuất nhập cảnh tại Hàn Quốc và cái chết của lao động trẻ người Việt.

Giới thiệu tác giả
Jung Hyo Ju là luật sư toàn thời gian tại tổ chức “Bạn của Trung tâm Người Di cư”, đồng thời tích cực tham gia các hoạt động của Hội Luật sư vì Xã hội Dân chủ.

Nhìn từ góc độ của tổ chức nhân quyền “Bạn của Trung tâm Người Di cư” về các cuộc truy quét của Cục Quản lý Xuất nhập cảnh

Tôi là thành viên của tổ chức nhân quyền người di cư mang tên “Bạn của Trung tâm Người Di cư”. Thế nhưng, nói thật, khi bắt đầu tham gia hoạt động, tôi gần như không hiểu gì về các vấn đề của người di cư. Lý do duy nhất khiến tôi dấn thân là vì mong muốn trở thành một luật sư công ích. Tôi đã bước vào con đường này một cách khá vô thức.

Thế giới tôi chưa từng biết

Với nhiều người, di cư không phải lựa chọn mà là điều bắt buộc

Tôi chưa từng nghĩ đến việc sống ở một quốc gia khác. Hơn 20 năm qua, tôi chỉ sống ở Seoul. Trải nghiệm xa nhà duy nhất là quãng thời gian ngắn học cao học ở một địa phương khác. Với tôi, visa chỉ đơn giản là một thủ tục cần thiết để đi du lịch nước ngoài. Tôi chưa bao giờ phải bận tâm đến thời hạn visa, càng chưa từng nghĩ đến chuyện ở lại nước ngoài sau khi visa hết hạn.

Tôi không có bạn bè mang quốc tịch nước ngoài, cũng chưa từng làm việc nhóm với sinh viên quốc tế. Dù có người quen di cư sang nước khác, tôi cũng chưa bao giờ tò mò rằng họ phải làm gì để được cấp tư cách lưu trú, hay điều gì sẽ xảy ra nếu không được gia hạn thời gian cư trú. Đó chính là thế giới của tôi khi ấy.

Nhưng khi làm việc tại “Bạn của Trung tâm Người Di cư”, tôi mới nhận ra thế giới mà mình từng biết nhỏ bé và hời hợt đến mức nào. Với nhiều người, di cư không phải là một chuyến đi tạm thời hay một lựa chọn nhẹ nhàng, mà là quyết định sống còn gắn với cả cuộc đời.

Có những thanh niên buộc phải rời quê hương vì mức lương trong nước quá thấp, không đủ để duy trì cuộc sống. Có những du học sinh đến Hàn Quốc với hy vọng được học tập nhiều hơn, có thêm cơ hội trong tương lai. Có những người kết hôn với công dân Hàn Quốc và bắt đầu cuộc sống mới ở một vùng đất hoàn toàn xa lạ. Có cả những người tị nạn buộc phải rời bỏ quê hương vì chiến tranh, xung đột tôn giáo hay khủng hoảng khí hậu.

Với họ, tư cách lưu trú không chỉ là giấy tờ hành chính, mà chính là điều kiện tồn tại của cuộc sống.

“Chỉ cần về nước xin lại visa rồi quay lại thôi mà?”

Lần đầu tiên nghe câu chuyện của một người cư trú không đăng ký, tôi đã nghĩ rất đơn giản rằng: “Chỉ cần về nước một thời gian, xin lại visa rồi quay lại Hàn Quốc là được mà?”. Thực tế, Bộ Tư pháp Hàn Quốc thỉnh thoảng cũng áp dụng các chương trình xuất cảnh tự nguyện đặc biệt, cho phép miễn hoặc giảm tiền phạt và hạn chế nhập cảnh đối với người cư trú không hợp pháp.

Nhưng chỉ cần ngừng làm việc trong thời gian ngắn, sinh kế của gia đình họ tại Hàn Quốc đã bị đe dọa. Có những người đang chăm sóc người thân ốm đau, không thể rời đi. Với những đứa trẻ sinh ra hoặc lớn lên ở Hàn Quốc nhưng cha mẹ không có tư cách lưu trú hợp pháp, việc trở về “quốc gia mang quốc tịch” lại trở thành một cuộc di cư khác đầy xa lạ.

Nếu bỏ lỡ thời hạn xuất cảnh tự nguyện, họ phải đối mặt với các khoản phạt rất lớn và thời gian cấm nhập cảnh kéo dài. Việc “chỉ về nước một chuyến” hoàn toàn không hề đơn giản.

Khi mức độ sai phạm và mức độ xử phạt mất cân đối

Những biện pháp đẩy cả cuộc đời vào nguy hiểm đang vi phạm nguyên tắc tương xứng

“Tại sao không gia hạn visa sớm hơn? Đã vi phạm quy định thì phải chấp nhận hậu quả”. Tôi cũng từng nghĩ như vậy. Đúng là vi phạm pháp luật thì phải chịu chế tài. Khi bị phát hiện cư trú quá hạn, người di cư sẽ nhận lệnh trục xuất bắt buộc. Cơ quan hành chính, với mục tiêu kiểm soát xuất nhập cảnh nhằm bảo đảm lợi ích và an ninh quốc gia, được trao quyền rất rộng trong việc ra quyết định xử phạt.

Tuy nhiên, quyền đó không phải không có giới hạn. Một trong những nguyên tắc cơ bản của hành chính công là nguyên tắc tương xứng. Theo đó, biện pháp xử phạt phải phù hợp với mục tiêu, chỉ áp dụng ở mức tối thiểu cần thiết và không được gây thiệt hại cho cá nhân lớn hơn lợi ích công cộng.

Nói cách khác, không được áp dụng những biện pháp trừng phạt quá khắc nghiệt.

Việc không gia hạn được thời gian lưu trú dẫn đến các hình thức như khuyến cáo xuất cảnh, lệnh xuất cảnh hoặc trục xuất bắt buộc. Dù mức độ khác nhau, kết cục vẫn là buộc người đó rời khỏi Hàn Quốc. Chỉ vì không đáp ứng được yêu cầu hành chính, họ bị biến thành những người “không được phép tồn tại”, phải sống trong nỗi sợ bị truy quét bất cứ lúc nào, bị giam giữ trong trại bảo hộ và cuối cùng bị buộc xuất cảnh.

Liệu hình phạt đẩy cả cuộc đời vào bấp bênh như vậy có thực sự tương xứng với lỗi cư trú quá hạn hay không?

Sống với thân phận “người di cư không đăng ký”

Trước khi làm công việc này, tôi chưa từng tưởng tượng rằng có những người vẫn tiếp tục sống ở Hàn Quốc sau khi thời gian lưu trú đã kết thúc. Nhưng thực tế, rất nhiều người đã xây dựng toàn bộ cuộc sống của mình tại đây. Gia đình họ ở đây, công việc của họ ở đây, và họ không còn nơi nào để quay về.

Tôi cũng chưa từng hiểu rõ về các cuộc truy quét. Dù từng thấy cụm từ “truy quét người cư trú bất hợp pháp” trên báo chí hay mạng xã hội, tôi chỉ nghĩ đơn giản rằng đó là việc bắt những người vi phạm pháp luật. Từ “bất hợp pháp” khiến tôi vô thức liên tưởng đến những tội phạm nghiêm trọng.

Nhưng thực tế hoàn toàn khác. Các cuộc truy quét thường diễn ra bằng cách nhân viên Cục Quản lý Xuất nhập cảnh ập vào nhà máy, nhà hàng và bắt giữ hàng loạt người tại chỗ.

Việc đến một quốc gia khác có đồng nghĩa với việc phải chấp nhận mọi bất lợi hay không? Chỉ vì cư trú quá hạn, người di cư bị đối xử như tội phạm quả tang, bị bắt giữ, giam cầm và trục xuất, liệu đó có thực sự phục vụ cho “lợi ích và an ninh quốc gia”?

Hàn Quốc hiện đã là một quốc gia có tỷ lệ người di cư cao. Trong những lĩnh vực lao động mà người bản địa né tránh, lao động nhập cư đã trở thành lực lượng không thể thiếu. Nhà nước chủ động thu hút lao động và sinh viên quốc tế vì lợi ích quốc gia, nhưng lại thiết kế hệ thống gia hạn lưu trú vô cùng phức tạp, rồi đổ lỗi hoàn toàn cho cá nhân khi họ không thể đáp ứng được.

Cái chết của Tú Anh và câu hỏi còn bỏ ngỏ

Ngày 28 tháng 10 năm ngoái, Tuấn, một nữ lao động di cư 25 tuổi người Việt Nam, đã tử vong sau khi ngã từ tầng ba của một nhà kho trong nhà máy tại Daegu, khi đang trốn tránh cuộc truy quét. Chính phủ khi đó tuyên bố tiến hành chiến dịch truy quét quy mô lớn nhằm chuẩn bị cho việc tổ chức thành công hội nghị APEC.

Trong thời gian truy quét kéo dài, Tú Anh đã nhắn tin cho bạn mình: “Mình khó thở quá. Mình sợ lắm”.

Cô nhập cảnh Hàn Quốc bằng visa du học tiếng D4, tốt nghiệp đại học tại đây rồi chuyển sang visa tìm việc D10. Với loại visa này, cô chỉ được làm việc bán thời gian trong các lĩnh vực như nhà hàng hoặc trợ lý văn phòng đơn giản. Công việc tại nhà máy sản xuất bị cấm. Nhưng để giảm gánh nặng cho cha mẹ và trang trải sinh hoạt phí, cô đã làm việc tại một nhà máy với thời gian dài hơn, và trở thành đối tượng truy quét.

Ban đầu, khi nghe tin Tú Anh qua đời, tôi chỉ nghĩ rằng đây lại là một trường hợp đáng tiếc khác do truy quét quá mức gây ra. Những cuộc gọi báo tin người di cư bị thương khi trốn truy quét không phải là hiếm. Thêm vào đó, tin tức về cái chết xuất hiện quá nhiều khiến con người dễ trở nên vô cảm.

Nhưng khi chứng kiến các cuộc biểu tình, các buổi tưởng niệm diễn ra trên khắp cả nước, tôi bắt đầu tự hỏi: vì sao nỗi phẫn nộ lại lớn đến vậy?

Khi nỗi sợ hãi mang tên truy quét

Tham gia các diễn đàn và cuộc biểu tình, tôi bàng hoàng nhận ra rằng số lượng người di cư bị thương nặng hoặc tử vong trong quá trình truy quét và giam giữ là rất lớn. Người thì ngã khi trèo qua hàng rào nhà máy, người thì rơi từ cửa sổ khi chạy trốn khỏi căng tin công trường, người thì rơi xuống khi đang treo mình ở đâu đó.

Nếu việc cư trú không hợp pháp chỉ đơn giản là “về nước xin visa rồi quay lại”, thì không ai phải liều mạng trốn chạy như vậy. Nỗi sợ hãi từ các cuộc truy quét là có thật và vô cùng khủng khiếp.

Lần đầu đối diện với di ảnh của Tú Anh trong lễ tưởng niệm, tôi nhận ra rằng cô ấy chỉ là một thanh niên ngoài 20 tuổi rất đỗi bình thường. Tôi nghĩ đến những người bạn đang học tập và làm việc ở nước ngoài của mình. Họ cũng có thể rơi vào hoàn cảnh tương tự nếu buộc phải làm thêm trái phép để tồn tại.

Khi đặt mình vào vị trí đó, Tú Anh không còn là “một người di cư đáng thương nào đó”, mà giống như một người bạn thân quen đã rời xa thế giới này. Trái tim tôi đau nhói.

Trách nhiệm không thể bị lãng quên

Tôi đã tham gia đội pháp lý xử lý vụ việc của Tú Anh, với suy nghĩ rằng phải có ai đó chịu trách nhiệm và xin lỗi. Cùng với các tổ chức xã hội, chúng tôi tiến hành phỏng vấn, yêu cầu công khai thông tin, bảo toàn chứng cứ, gửi kiến nghị đến Quốc hội và Ủy ban Nhân quyền Quốc gia.

Cuộc tuyệt thực phản đối truy quét cưỡng chế đã diễn ra cho đến khi cha của cô chấp nhận lời xin lỗi từ Bộ Tư pháp. Tuy nhiên, vẫn còn rất nhiều vấn đề chưa được giải quyết. Quyền cư trú của người di cư không đăng ký vẫn mong manh, và các kế hoạch giảm số lượng người cư trú không hợp pháp vẫn tiếp tục.

Khi quốc tịch và tư cách lưu trú trở thành vấn đề của con người

Có lẽ, giống như tôi trước đây, nhiều người đọc bài viết này chưa từng suy nghĩ sâu về vấn đề cư trú và truy quét. Chỉ cần sau khi đọc, bạn nảy sinh một cảm giác mơ hồ rằng “có gì đó không ổn”, hay một câu hỏi nhỏ “tại sao những chuyện như thế này cứ lặp lại”, là đã đủ.

Nếu bạn nghĩ rằng quản lý cư trú là cần thiết, hãy thử tự hỏi: liệu giam giữ trong các trại bảo hộ có phải là cách duy nhất hay không? Liệu còn những phương án nhân đạo khác?

Các cuộc thảo luận về những biện pháp thay thế giam giữ người di cư đang dần bắt đầu. Hy vọng chúng ta có thể cùng nhau suy nghĩ về điều đó.

Nguồn: “Những biện pháp trừng phạt quá khắc nghiệt so với lỗi của người di cư”, báo Ilda.